GOVATA

Bibliography

 Maks Velo përfaqëson një figurë komplekse të një intelektuali: arkitekt, piktor, studjues, analist, publicist dhe shkrimtar. Ai ka pasur një jetë të vështirë, pasi në artin e tij të viteve 1960–1978 pasqyroi ndikimin e artit modern dhe postmodern evropian, duke u cilësuar si “dekadent” dhe “armik i partisë dhe shtetit komunist”. Për krijimtarinë e tij artistike, Velo u kritikua rëndë dhe u dënua me burg në minierat e kampit të Spaçit, një eksperiencë që e përshkroi më vonë, pas viteve 1990, në botimet e tij memoriale dhe publiçistike. Maks Velo lindi në Paris 1935 (Francë), në familjen e doktor Sotirit, i cili kishte mbaruar studimet për mjekësi të përgjithshme në Athinë (Greqi) dhe ishte specializuar për okulistikë në Francë. Nëna, Ani Poro, ishte e bija e një emigranti nga fshati Dardhë (Korçë) me shtetësi amerikane. Familja Velo u kthye në Korçë, Shqipëri, në vitin 1939, dhe Velo i ri kreu mësimet deri në vitin e dytë në gjimnazin “Raqi Qirinxhi”, duke qenë nxënës i piktorit Vangjush Mio. Figura e Velos është shumëplanëshe dhe e veçantë. Ai ishte një fëmijë mjaft inteligjent e kurioz: që në moshë të re, përveçse vizatonte bukur, i binte pianos, lexonte në disa gjuhë të huaja (frëngjisht, italisht, rusisht etj.) dhe ëndërronte të bëhej arkitekt. Pasi familja e tij në vitet ’50 transferohet në Tiranë, Velo mbaroi dy vitet e fundit të shkollës së mesme në gjimnazin “Qemal Stafa” (1952) dhe më pas ndoqi studimet e larta në degën e inxhinierisë së ndërtimit – arkitekturës. Pas diplomimit, caktohet si arkitekt në Byronë e Projektimit të Komitetit Ekzekutiv të Kryeqytetit. Ai është autor i shumë ndërtesave publike, shoqërore dhe kulturore. Në këto vite, pasioni për pikturën, dhe veçanërisht për vizatimin, e tërheq, duke i dhënë krijimtari të pasur. Kjo e shtyn Velon të dalë para publikut me ekspozitat e tij të para vetjake: Durrës (1958), dhe dy ekspozita në Tiranë (1959–1961). Në vitin 1960, ai merr pjesë në Ekspozitën e Artit Shqiptar që çelet në Erevan, Moskë dhe Bukuresht. Krahas artistëve të formuar në Akademitë e Lindjes, Velo ishte prezent në pesë prej ekspozitave dhe konkurseve kombëtare të arteve figurative në vitet 1968–1972.Që kur studjonte për inxhinieri ndërtimi – arkitekturë, Velo ishte i prirur të vrojtonte dhe të studjonte me vëmendje krijimtarinë artistike të mjeshtrave popullorë anonimë: figura e Skënderbeut, maskat, gurrët e varreve, figurat në dyll të ngjyrosura për Pashkë, trokitëset metalike të dyerve, forma e shqiponjës dykrenore, krraba të gdhendura të barinjve etj. Pleniumi i 4-të i KQPPSH e kritikoi Velon si mbartës i ndikimeve të huaja në krijimtarinë e tij artistike, dhe nga shtatori 1973 deri më 1978 ai transferohet me punë në fshatin Ndroq, 15 km larg Tiranës, si masë dënuese nga ana e shtetit komunist të Enver Hoxhës. Më 14 tetor 1978, arrestohet dhe dënohet me 10 vjet burg politik (lirohet në vitin 1986, dy vjet para mbushjes së dënimit të plotë nga ligji i amnistisë). Pas daljes nga burgu, kthehet në Tiranë dhe punon si punëtor i thjeshtë në Uzinën e Gurëve Abrasive (1978–1991). Maks Velo merr statusin e të burgosurit politik dhe më 1992 bëhet shtetas amerikan.Krijimtaria e Velos  / piktor  ndahet në dy periudha: atë nga fillimet deri në vitet 1978 (kur i sekuestrohen dhe digjen nga policia me vendim Gjykate 468 vepra të ndryshme arti) dhe periudhën nga vitet ’90 e në vazhdim ku “rregjistrohen” mbi 40 ekspozita vetjake. Periudha e parë fatkeqësisht nuk njihet për shkak të eleminimit fizik të veprave të cilësuara nga pushteti  komunist i kohës si “dekadente”, “me ndikime të artit perëndimor”, vepra të cilat u bënë dhe aktakuza kryesore e dënimit të Velos me 10 vjet heqje lirie. Nga ky koleksion kanë shpëtuar vetëm 35 vepra që u dërguan fshehurazi në Paris dhe ju kthyen autorit pas viteve ’90. Një njohje mbi këtë veprimtari pjesërisht mund të merret edhe me anë të cikleve të vizatimeve që Velo publikonte në revistën periodike të kohës “Shqipëria e Re”. Këto vizatime mund të vlerësohen veçanërisht për linjën e shkathët, stilizimin e figurave, kompozimin jo të zakonshëm dhe jashtë skemave e kanoneve të artit të realizmit socialist. Ato ishin vizatimet më moderne të kohës të publikuara në shqipëri. Në periudhën e dytë piktori Velo ka realizuar disa cikle piktorikë që titullohen: druvarët; lebërit; instrumentistë popullorë, njeriu dhe trau duke realizuar në një hark kohor rreth 17 vjeçar, dhe të paraqitura në mbi  40 ekspozita vetjake, shumica e të cilave jashtë Shqipërisë. Ndër këto ekspozita mund të veçonim:  Ekspozita vetjake (1991, GKA, Tiranë); një seri me ekspozit, më 1992 si:  Figeas (Lot),Francë. “Le Centre Artistique Bretoneaux” dhe “Cite International Des Arts”, Paris, Francë; Muzeu Historik Kombëtar, Tiranë; Galeria Kombëtare e Arteve, Tiranë. Në  vitet 1994  – 2003 ai do të çelë ekspozitat e tij vetjake në  “The Katherine e Nash Gallery”, Minneapolis, Minnesota, SHBA; në GKA, Tiranë, në “SMILE”, Paris, Francë; “Chateau De Gevrolles Dans l’Aube”, Francë; “Galerie Enzo Pulli “ Die (Drome), Francë; Galerie “Za Branka”, Poznan, Poloni; etj.Punimet e piktorit Maks Velo janë vlerësuar për individualitetin, tematikën e imazhin e jashtëzakonshëm; ku veçanërisht evidentohet aftësia e autorit për stilizimin e figurave dhe kthimin e tyre në elementë dekorative magjikë. Në  këto tablo është sintetizuar në formën e një kodi piktorik me shenja, gjuha artistike me të cilën piktori komunikon me publikun, element ky që Velo e ka evidentuar që në veprat e periudhës së parë, por që aktualisht  ka marrë formë më të kristalizuar e që shpalos në vazhdimësi freski koloristike dhe të papritura interesante që ofron gjithmonë një artist në kërkim e me fantazi të jashtëzakonëshme. Velo ka aftësinë e krijimit brenda tablove dekorative ajër dhe thellësi.Si arkitekt veprat e Velos i përkasin objekteve sociale (kinemaja e ish Pallatit të Pionierve – Tiranë; ish ATSH (Bul “Zogu I I”); Hotel Arbana (sot Drejtoria e Përgjithëshme e Policisë); Kinemaja – Laprakë; Shkolla e gjuhëve të huaja”Asim Vokshi”,Tiranë; shkolla “Emin Duraku”, Tiranë; Pallati ku jetoi në Tiranë deri në vitet 1990 shkrimtari Ismail Kadare (Rruga e Dibrës) dhe disa objekte industriale (fabrika e shkrepseve, Tiranë, uzina mekanike Peshkopi dhe Kukës, Instituti i Studimeve Gjeologjike).Velo / studjues ka botuar artikuj shkencorë në revistën “Monumentet” mbi krijimtarinë popullore dhe gdhëndjet në banesën shqiptare (figura e Skënderbeut, Zogu dhe gjarpëri, maskat, gurrët e varreve etj.). Si shkrimtar dhe publicist, ka botuar: “Vizatime mbi arkitekturën shqiptare” (2001), “Jeta ime në figurë”, SHB, “Marin Barleti”, “Velo – Portrete” (2003), “Albumi Nënë Tereza” (2004, SHB.55), “Grafika e realizmit socialist në Shqipëri” (2014). Ai është autor i disa romaneve: “Kokëqethja”, “Palltoja e burgut”, “Thesi i burgut”, “Spaçi”, “Hetimi” (2010). Në fondin e GKA, Tiranë ruhen 11 vepra të Maks Velos, kryesisht peizazhe të periudhës 1958–1971.

Maks Velo, “Govata”, 1970–1994, Dimensionet: 35X49CM CMIMI:10.000 €